نقش مزاج در گرایش به اعتیاد و تحلیل اخلاط چهارگانه (بخش ۲)

در پیوست مباحث ریشه‌شناسی، یکی از بنیادین‌ترین مباحث در آسیب‌شناسی سوءمصرف مواد، شناخت نقش مزاج در گرایش به اعتیاد است. هر انسان با ساختار مزاجی ویژه‌ای پای به عرصه هستی می‌گذارد که روحیات، تمایلات رفتاری، آستانه تحمل روانی و حتی سطح ریسک‌پذیری او را رقم می‌زند. از دیدگاه طب سنتی ایرانی، تفاوت در میزان حرارت و برودت غریزی تعیین می‌کند که چرا برخی افراد با سرعت بیشتری در دام وابستگی گرفتار شده و چرا پروتکل‌های درمانی یکسان، روی همه بیماران اثربخشی مشابهی ندارد.

مزاج‌های پایه و تفاوت در الگوی رفتار پرخطر

بر اساس قواعد حکمت طبیعی، ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری وابسته به کیفیت مزاجی غالب است:

• افراد گرم‌مزاج (صفراوی‌ها و دموی‌ها): حرارت ذاتی بالا سبب افزایش تهور، جسارت، میل به تجربه رفتارهای پرخطر و کنجکاوی‌های تند و افراطی می‌شود. تمایل به اثبات برتری در جمع و جست‌وجوی هیجان‌های ناگهانی، گرایش این قشر را در آغاز مصرف مواد مخدر نسبت به سردمزاجان سرعت می‌بخشد.
• افراد سردمزاج (بلغمی‌ها و سوداوی‌ها): به دلیل برودت غالب، روحیه تدافعی، احتیاط و ایستایی بیشتری دارند؛ اما در صورت ورود به چرخه اعتیاد، به علت کندی دفع سموم و رسوب سردی، رهایی از مواد برای آن‌ها نیازمند تدابیر گرم‌کننده تخصصی و بلندمدت‌تری است.

ارکان چهارگانه و شکل‌گیری اخلاط در کبد

جهان مادی و ساختار فیزیولوژیک انسان بر پایه ارکان چهارگانه (آتش، هوا، آب و خاک) قوام یافته است. تفاوت در نسبت تجلی این کیفیات (گرمی، سردی، تری و خشکی) مزاج فرد را رقم می‌زند. پس از هضم اولیه در معده، کیلوس معدی از طریق عروق ماساریقا به کبد منتقل می‌شود؛ کبد به عنوان کانون پردازش، تحت تأثیر حرارت طبیعی خود مواد را به چهار خلط بنیادین تبدیل می‌کند:

۱. صفرا (عنصر آتش – گرم و خشک)

بخش سبک، تند و نافذ خون است که وظیفه لطیف‌سازی عروق، تسهیل گردش مواد در عروق انتهایی و تحریک دفع را بر عهده دارد. ازدیاد نامتعادل آن موجب زردی چهره، گرگرفتگی، پرخاشگری و اضطراب حاد می‌شود.

۲. دم یا خون (عنصر هوا – گرم و تر)

مایه اصلی حیات و تغذیه بافت‌هاست که در وضعیت اعتدال، شجاعت، انعطاف‌پذیری و نشاط پایداری را به ارمغان می‌آورد.

۳. بلغم (عنصر آب – سرد و تر)

خلط پشتیبان، خنک‌کننده و تأمین‌کننده رطوبت بافت‌هایی همچون مغز و مفاصل است. در شرایط ضعف کبد یا مصرف بی‌رویه سردی‌ها، بلغم نارس تجمع یافته و موجب رخوت، بی‌حالی، نفخ و اضافه وزن پف‌آلود می‌گردد. در مواردی که کبد دچار سستی عملکرد شود، استفاده از گیاهان دارویی گرم نظیر برگ آویشن خالص اطریفل می‌تواند با ارتقای حرارت غریزی، به بازگشت تعادل خلطی کمک کند.

۴. سودا (عنصر خاک – سرد و خشک)

سنگین‌ترین بخش خون و عامل قوام استخوان‌ها، مو و ناخن است. مواد مخدر با طبیعت ویژه خود به ویژه افیون‌ها، به مرور زمان حرارت غریزی را خاموش کرده و حجم بالایی از سودای سوخته و ته‌نشین‌شده در بافت‌های تحتانی و سیستم اعصاب به جای می‌گذارند. دردهای عضلانی، تیرگی رنگ پوست، وسواس‌های فکری و کابوس‌های شبانه در دوران ترک، پیامد مستقیم رسوب همین سودای سرد و خشک است.

آسیب‌شناسی انسداد مجاری (سُده) و گرگرفتگی‌های درونی

یک خطای متداول در تشخیص بالینی، خلط کردن علائم گرمی با سودا است. به عنوان مثال، هنگامی که خلط صفرا به علت غلظت یا انسداد مسیرهای کبدی (سده) نتواند در سراسر بدن جریان یابد، در اندام‌های داخلی محبوس شده و حرارت درون را به شدت بالا می‌برد، در حالی که دست و پای فرد سرد و بی‌روح است. درمانگر باید بداند که پیش از هر اقدام تهاجمی، گشودن این سده‌ها و نضج خلط از اصول قطعی موفقیت است.