آموزش جامع مزاج‌شناسی و اخلاط اربعه؛ ارکان، عناصر و ساختارشناسی بدن

در این مبحث ابتدا به تعریف اصولی علم طب پرداخته و سپس به ساختارشناسی در طب سنتی اشاره خواهیم کرد. در ادامه بررسی می‌کنیم که مزاج چیست و انواع مزاج در طب ایرانی کدامند. در نهایت، اخلاط چهارگانه، چگونگی تشکیل آن‌ها و کاربرد هر یک در بدن را واکاوی می‌کنیم.

تعریف علم طب و ارکان سلامت

علم طب، شناخت دقیق جنبه‌های گوناگون سلامت و بیماری در بدن انسان است؛ شامل تشخیص علائم، پیشگیری، درمان و بازگرداندن سلامت به بدن.

جایگاه طبیب و بیمار

طبیب کیست؟ فردی که به مباحث علم طب آگاه بوده و با شناخت طبیعت بدن، آن را در تعادل نگه می‌دارد یا در صورت غلبه بیماری، به سلامتی بازمی‌گرداند.

فرد سالم: کسی که تمامی اعضا و جوارح او در تعادل کامل بوده و مزاج کلی و جزئی آن‌ها در سلامت است.

فرد بیمار: کسی که بخشی از اعضای او از تعادل خارج شده و دچار سوءمزاج گشته است.

توصیه‌های اخلاقی در طبابت

یک طبیب حاذق در پایگاه سلامت اطریفل همواره متعهد به شفای بیمار، حفظ آرامش روحی، امیدبخشی و پرهیز از ادعاهای غیرعلمی است. متقابلاً بیمار نیز باید با احترام و تحقیق درباره طبیب، به عنوان واسطه درمان، رفتار نماید.

ساختار شناسی در طب سنتی

این ساختار بر سه پایه اصلی استوار است:

• ارکان و عناصر
• مزاج
• اخلاط

ارکان و عناصر اربعه

اجزای اولیه و غیرقابل تقسیم تشکیل‌دهنده موجودات (نباتات، جمادات، حیوانات و انسان) را ارکان می‌گویند:

• آتش: دارای سبکی مطلق؛ نقش پختگی، لطافت و نفوذ.
• هوا: در مرتبه بعد از آتش؛ نقش ایجاد گنجایش و ظرفیت.
• خاک: مظهر ثبات؛ نقش نگهداری، شکل‌دهی و قوام.
• آب: سنگین‌ترین رکن؛ نقش تعدیل خشکی و شکل‌پذیری.

مزاج چیست؟

ترکیب و درآمیختن ارکان در یکدیگر به نوعی که کیفیتی یکسان در اجزا پیدا شود، مزاج نام دارد. هر فرد دارای مزاج پایه است که کنش‌ها و ذائقه او را شکل می‌دهد.

انواع مزاج

اگرچه ابن‌سینا به دسته‌بندی نه‌گانه اشاره دارد، اما به طور کلی شامل موارد زیر است:

• مزاج معتدل: حالتی که بیماری در آن راه ندارد.
• مزاج گرم و سرد: تقابل حرارت و برودت.
• مزاج خشک و تر: تقابل رطوبت و یبوست.
• مزاج‌های مرکب (گرم‌و‌تر، گرم‌و‌خشک، سرد‌و‌تَر، سرد‌و‌خشک): ترکیبات اصلی بدن.

چگونگی تشکیل اخلاط اربعه

پس از هضم غذا در معده، مواد جذب شده (کیلوس) به کبد منتقل می‌شوند. کبد طی هضم دوم، اخلاط چهارگانه را می‌سازد:

۱. خلط صفرا

رنگ زرد، مزه تلخ و طبع گرم و خشک دارد. بخشی از آن در کیسه صفرا ذخیره شده و به هضم بلغم و دفع مدفوع کمک می‌کند.

۲. خلط دم (خون)

غذای نهایی بدن است. رنگ سرخ، مزه شیرین و طبع گرم و تر دارد.

۳. خلط بلغم

غذای ذخیره بدن و محافظ مفاصل. رنگ سفید، طبع سرد و تر دارد و برای اعضای سرد مثل مغز ضروری است.

۴. خلط سودا

رسوب خون؛ رنگ سیاه، مزه گس و طبع سرد و خشک دارد. مسئول قوام‌دهی به بافت‌ها و استخوان‌ها است.