مزاج‌شناسی از ارکان اصلی طب سنتی و اصیل ایرانی اسلامی است. برای دستیابی به تسلط کامل در تشخیص طبایع، تحلیل مداوم رفتارهای طبیعی و خصوصیات ظاهری موجودات پیرامون در طول شبانه‌روز ضروری است. در پایگاه تخصصی اطریفل، هدف از آموزش تشخیص مزاج، دست‌یابی به ابزاری علمی جهت حفظ سلامت و پیشگیری از بروز بیماری‌هاست.

مقایسه طبع و خصوصیات موجودات در طبیعت

بررسی ویژگی‌های فیزیکی گیاهان و حیوانات، درک عمیق‌تری از رفتار اخلاط در بدن انسان به ما می‌دهد:

• درختان: چوب درخت انار به دلیل خشکی مزاج، انعطاف کمتری نسبت به چوب انجیر دارد. در مقابل، درختچه انگور به سبب حرارت و رطوبت مناسب، رشد طولی سریع داشته و همانند پیچک به سایر اجسام می‌پیچد.
• حیوانات (دم در برابر صفرا): شیر حیوانی چهارشانه، قوی و دارای مزاج گرم و تر (دم) است و استقامت بالایی دارد. اما یوزپلنگ با بدنی لاغرتر، شتابی فوق‌العاده (تا ۹۰ کیلومتر در ساعت) دارد ولی به دلیل تولید سریع حرارت و صفرا، بیش از ۱۵ ثانیه قادر به ادامه دویدن نیست.

به همین ترتیب، افراد صفراوی‌مزاج دارای سرعت عمل بالا اما توان استمراری کمتری هستند؛ در حالی که افراد دموی‌مزاج با پشتکار، حوصله و توان جسمانی معتدل‌تر فعالیت می‌کنند.

مراحل سه‌گانه تشخیص مزاج انسان

شناخت دقیق طبع و غلبه اخلاط در بدن طی سه مرحله اساسی صورت می‌گیرد:

۱. تشخیص از روی رویت ظاهری (دیداری)

در این مرحله هنرآموز بدون پرسش و پاسخ، بر اساس نشانه‌های چهره و ساختار اندام، مزاج پایه (جبلی) و تا حدی مزاج کنونی فرد را تشخیص می‌دهد. علائم ظاهر همواره به‌صورت نسبی و در مقایسه با سایر طبایع سنجیده می‌شوند.

۲. تشخیص بر اساس پرسش و پاسخ

این بخش مشخص‌کننده مزاج حاکم و فعلی بدن است. کشف غلبه خلط فعلی، مهم‌ترین اصل در درمان بیماری‌ها و اصلاح اصول شش‌گانه سلامت (ستّه ضروریه) به شمار می‌رود. پیش‌تر در مقاله چگونه مزاج افراد را بشناسیم ۱ اصول اولیه پرسش و پاسخ را مرور کردیم.

۳. تشخیص بر حسب اعضای بدن و روش‌های فرعی

بررسی نبض، گوارش، زبان و میل جنسی از شاخص‌های فرعی و مکمل تشخیص هستند؛ چرا که عواملی نظیر استرس، سیر بودن یا عصبانیت می‌توانند نبض را موقتاً تغییر دهند. جهت مطالعه دقیق‌تر می‌توانید به مقاله شناخت نبض، زبان و چشم مراجعه فرمایید.

دسته‌بندی کلی افراد از نظر گرمایی و سرمایی بودن

1. گرمایی‌ها:
   • گرم و خشک (صفراوی): لاغراندام، قدبلند و کشیده، با سرعت عمل بالا.
   • گرم و تر (دموی): چهارشانه، تنومند، با عرض اندام و استخوان‌بندی درشت.
2. سرمایی‌ها:
   • سرد و خشک (سوداوی): لاغراندام، با استخوان‌بندی باریک و ظریف.
   • سرد و تر (بلغمی): بافت چربی زیاد، اندام پهن و نرم، با رطوبت بالا.

تحلیل تخصصی آناتومی چهره و اعضای بدن در مزاج‌شناسی

۱. اندام میانی و بافت بدن

رطوبت موجب افزایش عرض و حرارت موجب رشد طول اندام می‌شود. بدین ترتیب:

• دموی (گرم و تر): اندام عضلانی، چهارشانه و حجم شکم و باسن متناسب.
• بلغمی (سرد و تر): اندام میانی پهن با انباشت چربی که به سمت پاها باریک‌تر می‌شود.
• صفراوی و سوداوی (خشک): بدنی لاغر بدون بافت چربی اضافه.

۲. الگوی ریزش مو و حرارت سر

حرارت صفراوی لطیف بوده و به دلیل نبود رطوبت، به جلوی سر رانده شده و باعث ریزش موی جلوی سر می‌شود. اما در مزاج دموی، ترکیب حرارت و رطوبت موجب محبوس شدن گرما در فرق سر و ریزش موی بخش مرکزی جمجمه می‌گردد.

۳. تشخیص مزاج از روی فرم و رنگ لب‌ها

رطوبت باعث پهنا و کشیدگی افقی دهان، و حرارت موجب برجستگی و حجیم شدن لب‌ها می‌شود:

• لب دموی: دارای طول (پهنا) و برجستگی (ارتفاع) متناسب و عالی.
• لب صفراوی: برجسته و درشت اما با کشیدگی و پهنای کم (قلوه‌ای).
• لب بلغمی: کشیده و عریض اما نازک و کم‌حجم.
• لب سوداوی: باریک، کم‌عرض و معمولاً دارای شیار و خشکی.

۴. فرم بینی و سوراخ‌های آن

حرارت بالای بدن جهت تهویه ریه‌ها، سوراخ‌های بینی را بزرگ‌تر کرده و چربی بینی را می‌سوزاند (بینی نوک‌تیز). رطوبت زیاد موجب گوشتی شدن و قوس بینی می‌شود؛ در حالی که سرمایی بودن بدن سوراخ‌های بینی را تنگ‌تر می‌کند.

۵. حالت سر، گردن و پیشانی

• حالت سر: سر گرد و متناسب نشانه اعتدال دموی است. سر کشیده و بلند نشانه غلبه صفرا (حرارت زیاد) و سر پهن با ارتفاع کم نشانه بلغم است.
• گردن: گردن دموی‌ها عضلانی، پهن و باارتفاع است؛ گردن بلغمی‌ها پهن با بافت چربی؛ و گردن سوداوی‌ها و صفراوی‌ها لاغر است.
• پیشانی: دموی‌ها بلندترین و پهن‌ترین پیشانی را دارند؛ پس از آن به ترتیب صفراوی‌ها، بلغمی‌ها و در نهایت سوداوی‌ها کوچک‌ترین پیشانی را دارا هستند.